Waarom een uitbreiding van het visiegebied Duivenbos?
Inleiding
Deze tekst beschrijft
- het belang van het Duivenbos
- de totstandkoming van een visienota
- laat zien hoe deze nota perfect aansluit bij de strategie van zowel de lokale als de regionale overheid in Vlaanderen.
Het Duivenbos is een uniek bronbeekbos met grote ecologische waarde voor Herzele. De aangrenzende vallei tussen de Zavelstraat en Kokkestraat is van vitaal belang voor de waterhuishouding en kan daarom niet los gezien worden van het Duivenbos. 1
1 Dit wordt bevestigd door de regelmatige overstromingen in de Ransbeekstraat bij de Zavelstraat, waar de Ransbeek de Beverbeek voedt ten zuiden van het Duivenbos.
Gezien de groeiende erkenning van een bovengemeentelijke aanpak voor waterbeheer in het Denderbekken door hogere overheden, is het logisch dat Natuurpunt het Duivenbos niet op zichzelf ziet. Daarom worden de dossiers van de Kabbeek en Beverbeek van Natuurpunt Ninove op lange termijn samengevoegd en als één geheel beschouwd.
De natuurbeheersplannen van het Duivenbos, Beverbeek en Kabbeek werden ter publieke consultatie aangeboden aan de Gemeente Herzele en de Stad Ninove.
De dossiers zijn waren via volgende links te raadplegen.
- https://natuurenbos.vlaanderen.be/inspraak-van-de-burger/natuurbeheerplannen-publieke-consultatie#toc-natuurbeheerplan-beverbeekvallei-kabbeekvallei-en-duivenbos
- https://www.herzele.be/File/Download/29471/7FB301C5C8F98BCFBD0DFEC60F1AEDBF
Deze bijdrage geeft meer duiding bij het dossier van het Duivenbos onder impuls van Natuurpunt Herzele. Het dossier van de Beverbeek en de Kabbeek worden hier buiten beschouwing gelaten maar veel van de argumentaties en visies zijn even goed voor deze aanliggende gebieden relevant.
De verkenningsnota van de uitbreiding van het Duivenbos werd in 2021 reeds goedgekeurd en wordt geïllustreerd in Figuur 1 .
Juridisch en Strategisch Kader
Ruimtelijke Strategie van de Vlaamse Gemeenschap
In uitvoering van het Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen formuleerde de Vlaamse overheid in 2008 een ruimtelijke visie op landbouw, natuur en bos voor de regio Vlaamse Ardennen (Vlaamse Gemeenschap, 2008b). Op 8 mei 2009 keurde de Vlaamse Regering deze visie goed en bekrachtigde ze de herbevestiging van de bestaande gewestplannen voor ongeveer 29.000 hectare agrarisch gebied, samen met een operationeel uitvoeringsprogramma.
Dit uitvoeringsprogramma geeft aan welke gewestelijke ruimtelijke uitvoerings¬plannen de komende jaren door de Vlaamse overheid zullen worden opgesteld om de resterende landbouw-, natuur- en bosgebieden af te bakenen. De gewenste ruimtelijke structuur wordt beschreven in Vlaamse Gemeenschap (Vlaamse Gemeenschap, 2008a) en omvat richtlijnen voor het behoud en de versterking van bestaande natuur, bosstructuur en valleistructuren voor een natuurlijk overstromingsregime. Deze drie pijlers benadrukken het belang van het Duivenbos als belangrijke waterbron voor de Beverbeek.
De Gewenste Ruimtelijke Structuur voor Herzele benadrukt duidelijk het belang van het Duivenbos en de zijvallei als voeding van de Beverbeek Figuur 2
Behoud en versterking van de bestaande natuurcomplexen
De valleien van de Zwalm, de Dender, de Mark, de Maarke-, de Perlinck-, de Bever- en de diverse Molenbeken zijn structurerend voor hun omgeving. Zij worden ecologisch opgewaardeerd, samen met de aanzet van hun zijbeken. In de meersengebieden is natuur de hoofdfunctie, soms een nevenfunctie.
Grote samenhangende delen van deze rivier- en beekvalleien vormen een belangrijk onderdeel van het Vlaams Ecologisch Netwerk. De interne samenhang en het functioneren van de grote aaneengesloten natuurcomplexen in de rivier- en beekvalleien van het Zwalm- en Denderbekken moet worden versterkt. In dit kader past de uitbreiding van het visiegebied van het Duivenbos.
De overgang tussen waterloop, de vallei en valleirand is rijk aan gradiënten en biedt kansen voor diverse habitats met een hoge biologische waarde. De samenhang wordt versterkt of hersteld. Het ganse Duivenbos en de aansluitende vallei worden wegens hun uitzonderlijk landschappelijke schoonheid geklasseerd als Erfgoedlandschap (zie kaart infra Gemeente Herzele, 2010).
Voor de valleien wordt mede in functie van een ecologische opwaardering gestreefd naar herstel van het natuurlijk overstromingsregime, een vrije rivierwerking en herstel van de relatie tussen waterloop en vallei.
Om de natuurlijke structuur goed te laten functioneren en de aanwezige biodiversiteit te garanderen, moeten voldoende omvangrijke en samenhangende gebieden worden gerealiseerd, met elkaar verbonden en voldoende gebufferd tegen externe invloeden. Ecologisch verantwoorde bosuitbreiding en kleinere natuurwaarden verweven in het agrarisch cultuurlandschap kunnen daarbij een rol spelen.
Behoud en versterking van bestaande bosstructuur
In de regio is er een sterke concentratie van diverse bostypes op de flanken en de toppen van (getuigen)heuvels. Ze herbergen een grote biodiversiteit die uniek is binnen Europa. In deze oud-bos-kernen vinden we karakteristieke flora en fauna (waaronder de typische voorjaarsflora) waarvan het Duivenbos een opmerkelijke diversiteit vertoont. Veel van deze bossen zijn echter versnipperd en worden bedreigd door intensief landgebruik rondom de boskern. Het ecologisch opwaarderen, bufferen en versterken van deze bossen is een belangrijke beleidsdoelstelling. Het beleid streeft ernaar om deze bossen ecologisch te versterken, te bufferen en te beschermen. Er wordt ruimte geboden voor extensiever landgebruik, bebossing en integratie in het landschap. De inspanningen van Natuurpunt Herzele gedurende de afgelopen drie decennia hebben geleid tot een uitstekende evolutie van dit bijzondere leefgebied, met een geleidelijke toename van de biodiversiteit. De uitbreiding van het bos zorgt voor verbindingen tussen de verschillende boskernen en integreert kleinere bosgebieden in grotere gehelen.
Bossen in de valleien hebben een grote ecologische waarde en zijn afhankelijk van natuurlijke elementen zoals overstromingen, een hoge grondwaterstand en kwel. Het Duivenbos is een uitzonderlijk kwalitatief bos en vormt een belangrijk restant van de voormalige valleibossen. Dankzij aangepast beheer heeft het Duivenbos zich in dertig jaar tijd ontwikkeld van een deels productiebos tot een natuurlijk en biodivers bos.
Het versterken van de multifunctionaliteit van bossen, het tegengaan van versnippering en het behoud van biodiversiteit zijn belangrijke beleidsdoelstellingen. Ecologisch verantwoorde uitbreiding van het bos moet bijdragen aan het verbinden en beschermen van bestaande bossen, het versterken van hun leefgebiedfunctie of het beantwoorden aan de maatschappelijke vraag naar bossen met recreatieve functies. Natuurpunt Herzele heeft het Duivenbos op duurzame wijze toegankelijk gemaakt voor zachte recreatie, wat heeft geleid tot een structurele toename van wandelaars en rustzoekers, zowel uit de buurt als uit andere regio ’s, gestimuleerd door de de verschillende B&Bs die rondom het Duivenbos aanwezig zijn.
Behoud en versterken van valleistructuren voor natuurlijk overstromingsregime
Om de natuurlijke structuur goed te laten functioneren en de aanwezige biodiversiteit te garanderen, moeten voldoende omvangrijke en samenhangende gebieden worden gerealiseerd, met elkaar verbonden en voldoende gebufferd tegen externe invloeden.
Het ruimtelijke beleid legt de ruimtelijke voorwaarden vast om integraal waterbeleid te ondersteunen, de banden tussen waterloop en vallei te versterken en het voortbestaan van ecologische habitats te garanderen. Het is cruciaal om zoveel mogelijk ruimte te voorzien voor het behoud en herstel van het natuurlijke overstromingsregime van rivier- en beekvalleien. Het herstel van dit natuurlijke overstromingsregime heeft de voorkeur boven de aanleg van wachtbekkens. Het beschermen van de Ransbeekstraat en de Zavelstraat tegen overstromingen nabij het Duivenbos kan echter ook worden bereikt door initiatieven hogerop in het bestaande bos en de zijvallei die het water vertragen.
Afbakening gebieden natuurlijke en agrarische structuur – (Niet-) Herbevestigde Agrarische Gebieden
De afbakening van deze gebieden, zowel natuurlijke als agrarische, gebeurt in uitvoering van het Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen en werd goedgekeurd door de Vlaamse Regering tijdens de vergadering van 8 mei 2009 (Vlaamse Regering, 2009).
Herbevestigd agrarisch gebied wordt afgebakend als onderdeel van een agrarische macrostructuur, waarbij terughoudendheid wordt betracht ten aanzien van omzetting naar andere bestemmingen zoals bos en natuur.
De Herbevestigde Agrarische Gebieden werden na consensus van de actoren in de klankbordgroep, zoals vermeld in het verslag van de overlegronde in de periode april-mei 2008 en de gemeenschappelijke verklaring van Boerenbond, ABS Groep, VAC en Natuurpunt op 13 januari 2009, goedgekeurd.
De goedkeuring betekent dat de herbevestigde agrarische gebieden niet ter discussie staan binnen het kader van het Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen voor eventuele omzetting naar andere bestemmingen zoals bos en natuur. Niet-herbevestigde agrarische gebieden, die landbouwkundig van mindere kwaliteit zijn, komen wel in aanmerking voor bestemmingswijzigingen in functie van de realisatie van de Gewenste Ruimtelijke Structuur Vlaamse Ardennen, zoals eerder geïllustreerd. De gevraagde uitbreiding van het visiegebied van het Duivenbos bevindt zich uitsluitend in Niet-Herbevestigd Agrarisch Gebied, in overeenstemming met het akkoord dat bereikt werd samen met de landbouworganisaties.
Het operationeel uitvoeringsplan (Vlaamse Gemeenschap, 2009) wijst reeds op de uitbreiding voor het versterken van de natuurlijke en bosstructuur in de valleien en de valleisteilranden van de Molenbeek-Beverbeek en zijlopen tussen Bever en Outer, en de Kabbeek en zijbeek, samen met de eraan gekoppelde bossen: het Duivenbos, Destelbergbos en Waalhove, Roostbossen-Wageveld. Het plan omvat ook het differentiëren van het parkgebied van het kasteel van Steenhuize als natuurverwevingsgebied, evenals concrete mogelijkheden voor de uitbreiding van natuur- of bosgebieden met potentieel voor waterberging.
Natuurbeheerplan
Het natuurbeheerplan speelt een cruciale rol in het organiseren van het beheer van bos en natuur, waardoor biodiversiteit alle kansen krijgt. Sinds 2017 wordt voor de opmaak van beheerplannen de regelgeving voor het natuurbeheerplan toegepast. Via een natuurbeheerplan wil Natuur en Bos eigenaars of beheerders van een natuurgebied of -reservaat ondersteunen.. Dit plan legt de basis voor een sterke en diverse natuur, met als voordelen een overzichtelijke goedkeuringsprocedure en een heldere langetermijnvisie (Agentschap voor Natuur en Bos (ANB), 2017).
Het doel van een natuurbeheerplan is niet alleen om bepaalde doelstellingen te realiseren op terreinen die ten behoeve van natuurbehoud worden beheerd, maar ook om een sterke langetermijnvisie te bieden. Het centrale idee is dat het plan de juiste informatie bevat om het beheer voor een terrein te onderbouwen en uit te werken. Bij het opstellen van natuurbeheerplannen voor openbare terreinen, waar Europese natuurdoelen moeten worden gerealiseerd, is een natuurbeheerplan verplicht.
Natuur en Bos streeft naar gezamenlijke natuurbeheerplannen voor natuurdomeinen met de omliggende openbare en private natuurterreinen. Natuurpunt is verplicht haar verworven percelen als natuurreservaat ter erkenning aan te bieden, wat een erfdienstbaarheid tot algemeen nut op het terrein vestigt. Dit betekent dat het terrein langdurig beheerd wordt als natuurreservaat. Een natuurbeheerplan type vier staat synoniem voor ‘natuurreservaat’.
Het opstellen van recreatieve infrastructuur, met name gericht op zachte recreatievormen zoals wandelen en speelzones, is opgenomen in het natuurbeheersplan. De nabijheid van het Duivenbos wordt beschouwd als een troef voor zachte recreanten van het verblijfstoerisme, wat de sociale functie van het gebied versterkt.
Ruimtelijke Strategie van de Gemeente Herzele
Het Meerjarenplan 2020-2025 omvat zes beleidsdoelstellingen, waar het lokaal bestuur van Herzele prioritair wil op inzetten:
- Versterking van centrum, kernen en oprichten dorpsraden - Investeren in de jeugd - Veilige fietsinfrastructuur en schoolomgevingen en wegen - Een bruisende gemeente met een goede mix van actie en rust - Uitvoering klimaatplan en ruimtebeleid - Betaalbaar wonen en zorg, sociaal beleid voor iedereen
Voor de uitvoering van het klimaatplan en ruimtebeleid verwijzen we naar Figuur 4.
Hieruit blijkt dat het Duivenbos en haar zijvallei fungeert als groene long van de gemeente, mogelijkheden biedt voor bosuitbreiding en vasthouden van water in de bronbossen. De uitbreiding van het Duivenbos speelt perfect in op de gemeentelijke ruimtelijke strategie die streeft naar rust en zachte recreatie met oog voor klimaatadaptatie rekening, houdende met het vasthouden van water en de positief laten evolueren van de biodiversiteit.
Impact op de belanghebbenden
Bepaalde landbouwers hebben belang bij een ongewijzigd landbouwbeleid. In Herzele ontvangen Transparantie – Verordening (EG) nr. 1306/2013 (art. 111 e.v.) en de uitvoeringsvordering V(EU) nr. 908/2014 (art. 57 e.v.).
Conclusie
Deze bijdrage heeft als doel een juridisch kader te bieden voor de interpretatie van de publieke consultatie over de uitbreiding van het Duivenbos. Discussies die plaatsvinden zonder deze dossierkennis lijken ons louter speculatief en hebben als enig doel de polarisatie tussen landbouw en natuur verder aan te wakkeren. Als middenveldorganisatie, die zich al drie decennia zonder eigenbelang inzet voor de natuur van onze kinderen en kleinkinderen, met oog voor de ecosysteemdiensten en de sociale rol ervan voor de burger, wil Natuurpunt hier niet aan deelnemen.
Het globale kader dat het Agentschap voor Natuur en Bos oplegt aan natuurbeherende verenigingen heeft als doel een langetermijnvisie te beschrijven als leidraad. Hierbij wordt duidelijk gewerkt binnen grotere landschappelijke structuren, omdat water niet stopt bij een perceelsgrens. Het voorliggende globale kader biedt een langetermijnvisie hiervoor.
Het juridische kader waarbinnen Natuurpunt opereert, is volledig in lijn met dat van de Vlaamse Gemeenschap en de Gemeente Herzele. Op Vlaams niveau wordt gestreefd naar een versterking van het natuurlijke netwerk door de uitbouw van boskernen, met aandacht voor de stroombekkens van beken en rivieren. De strategische ruimtelijke visie van de gemeente sluit zich hierbij aan. Natuurpunt neemt concrete stappen in de richting van klimaatadaptatie, zonder eigenbelang voorop te stellen.
Om dit te bereiken moeten we aaneengesloten visiegebieden afbakenen waarbinnen we natuurdoelstellingen kunnen nastreven die verenigbaar zijn met andere gebruikers van het buitengebied. De uitbreiding van het visiegebied van het Duivenbos omvat nu ook de zijvallei tussen de Zavelstraat en de Kokkestraat, wat leidt tot een aanzienlijke waterbergingscapaciteit. Dit dwingt Natuurpunt om zich te concentreren.
Natuurpunt Herzele is niet van plan om willekeurig natuurreservaten op te richten, maar richt zich op duidelijk afgebakende visiegebieden waar de concurrentie om grond met de landbouw al minder zwaar weegt. Daarom omvat dit visiegebied alleen niet-Herbevestigde Agrarische Gebieden, zoals overeengekomen tussen alle belanghebbenden in het buitengebied, waaronder Natuurpunt, Boerenbond en het ABS. In tegenstelling tot wat sommigen beweren op sociale media, heeft Natuurpunt geen voorkooprecht in deze gebieden. Dit betekent dat uitbreidingen altijd plaatsvinden op basis van aangeboden gronden. Bovendien liggen sommige van deze gronden nu al in VEN-gebied vanwege hun watergevoeligheid.
Natuurpunt Herzele pleit tot slot ook voor meer kleinschalige (bio)landbouw met respect voor de omgeving, in plaats van voortdurende schaalvergroting met minder boeren en grotere agro-industrie. Dit is wat onze planeet verdient.